پایان نامه ها و مقالات

گیاهان دارویی، بهداشت و سلامت

دانلود پایان نامه

آنها از یکدیگر) با توجه خاصی در کتاب “قانون” توضیح میدهد و در مورد چگونگی استفاده از مشتقات گیاهان دارویی و کاربرد آنها، با ترتیبی خاص، معین و نظام یافته به شرح و تفصیل آنها میپردازد [۲].

۱-۱-۴ علل توجه و اهمیت گیاهان دارویی
از آنجا که انسان جزئی از طبیعت است برای هر بیماری، گیاه مداوای آن را عرضه کرده است. به همین دلیل انسان جهت درمان بیماری خود هر چه به طبیعت روی آورد و از نعمات آن بیشتر بهره برد، سریعتر، بهتر و مطمئنتر درمان میشود. گیاهان دارویی از ارزش و اهمیت خاصی در تأمین بهداشت و سلامتی جوامع هم به لحاظ درمان و هم پیشگیری از بیماریها برخوردار بوده و هستند. این بخش از منابع طبیعی قدمتی همپای بشر داشته و یکی از مهمترین منابع تأمین غذایی و دارویی بشر در طول نسلها بودهاند. از نقطه نظر تاریخی، گیاهان اهمیت فراوانی در توسعه جوامع داشتهاند و تحقیقات وسیعی برای یافتن فرآوردهها و مواد طبیعی دارویی گیاهی در طول تاریخ انجام شده اما نکته حائز اهمیت این جاست که تنها کمتر از ۱۰% از مجموع ۰۰۰/۲۵۰ گونه گیاهی جهان برای بیش از یک عملکرد زیستشناختی، شناسایی و مورد استفاده قرار گرفتهاند [۴].
تنوع شرایط جغرافیایی و آب و هوایی در ایران، موجب شده است که یک منبع متنوع و غنی از گونههای گیاهی در کشورمان وجود داشته باشد. از یک سو به علت ظاهرشدن عوارض نامطلوب و جانبی ترکیبات سنتتیک و عدم سازگاری آنها با طبیعت انسان، از سوی دیگر به دلیل هزینه بالا و ارزبری داروها و ناتوانی بسیاری از کشورهای جهان سوم برای خرید چنین داروهایی، توجه خاصی به سمت دارو از گیاهانی که اثرات درمانی سالم و ارزان بودن آنها ثابت شده، معطوف گردیده است [۵]. به دلیل عوارض جانبی داروهای شیمیایی، امروزه نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان گرایش به طب گیاهی افزایش یافته است [۶].

۱-۲ طبقهبندی گیاهان مورد بررسی

۱-۲-۱ بادام کوهی [۹-۷]
تیره: گل سرخ Family: Rosaceae جنس: آمیگدالوس Genuse: Amugdalus
گونه: بادام کوهی یا ارژن Species: Amygdalus Scoparia Spach
۱-۲-۲ بومادران [۷،۹،۱۰]
تیره: کاسنیFamily: Asteraceae جنس: آکیلاGenuse: Achillea L. گونه: بومادرانSpecies: Achillea Millefolium L. subsp. Millefolium
۱-۲-۳ کلپوره [۹، ۱۰]
تیره: نعنائیانFamily: Lamiaceae جنس: توکریمGenuse: Teucrium گونه: کلپوره یا مریم نخودیSpecies: Teucrium Polium L. Var. tonsum
۱-۲-۴ گلپر [۹، ۱۰]
تیره: جعفری Family: Apiaceae(Umbeliferae) جنس: هراکلئوم Genuse: Heracleum L. گونه: گلپر Species: Heracleum Persicum Desf. Ex
۱-۲-۵ مریم گلی
تیره: نعنائیانFamily: Lamiaceae جنس: سالویا Genuse: Salvia گونه: مریم گلی Species: Salvia Officinalis

۱-۳ معرفی و خصوصیات گونههای مورد بررسی

۱-۳-۱ گیاه بادام کوهی

شکل ۱-۱: مشخصات سیستماتیکی گیاه بادام کوهی (Amygdalus scoparia)

۱-۳-۱-۱ سیستماتیک بادام کوهی
درختچهای به ارتفاع ۶ متر، بدون خار، شاخههای جوان سبز بدون کرک، شاخههای سال قبل سبز، برگها نیزهای باریک یا قاشقی باریک به طول تا ۴۰ و عرض تا ۷ میلیمتر، قاعده یراق ساز، نوک کند، سطح فوقانی و تحتانی برگ بدون کرک، حاشیه برگ هلالی، ارهای و دارای غده روی هر دندانه، گل درشت به قطر ۲۵ میلیمتر بدون دمبرگ یا تقریبا بدون دمبرگ، میوه تخم مرغی به طول تا ۲۰ و عرض ۱۲ میلیمتر، دارای کرکهای کوتاه، هسته زرد کاهی، صاف، دارای خطوط و شیارهای کوچک نا مشخص و کم عمق، فصل گلدهی اواخر زمستان و اوایل بهار، این گیاه متعلق به مناطق ایران، تورانی و زاگرسی است [۸] شکل (۱-۱).
۱-۳-۱-۲ پراکنش جغرافیایی بادام کوهی
در ایران و شوروی (آسیای مرکزی)، گرگان، اصفهان، فارس، هرمزگان، کرمان، بلوچستان، خراسان و تهران [۸].

۱-۳-۱-۳ خواص ضد میکروبی بادام کوهی
گیاه بادام کوهی روی میکروبهای استافیلوکوکوس اورئوس، اشریشیا کلی، سودوموناس آئروژینوزا و باسیلوس سابتیلیس مؤثر است. بیشترین اثر مهارکنندگی این گیاه مربوط به اثر آن روی استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس بود [۱۱].

۱-۳-۱-۴ خواص درمانی بادام کوهی
افراد محلی از ریشه این گیاه (رنگ)، جهت درمان دردهای معده و همچنین دردهای قاعدگی استفاده میکنند. از این گیاه، در صنعت مشک سازی استفاده میشود که بدون ارتباط با خواص ضد میکروبی نیست [۱۱].

۱-۳-۲ گیاه بومادران

شکل ۱-۲: مشخصات سیستماتیکی گیاه بومادران (Achillea millefolium)

۱-۳-۲-۱ سیستماتیک بومادران
در کتب سنتی با نامهای بومادران و بوماران نام برده شده است. نام لاتین آن برگرفته از نام آشیل، قهرمان افسانهای یونان است زیرا قهرمان یونان، آشیل، این گیاه را برای شفای زخمهای بیماران در میدان جنگ به کار میبرده است. بومادران گیاهی است چند ساله با ارتفاع ۳۰ تا ۹۰ سانتیمتر، دارای ساقه ساده، برگها پوشیده از کرک، با قطعات متعدد خطی نوکدار هستند. رنگ برگها سبز تیره، بدون دمبرگ و کشیده هستند. گلآذین آن از نوع دیهیم (خوشه مرکب) بوده و گلهای آن بیشتر سفید است. میوه آن فندقه و وزن ه
زار دانه آن، ۱۵/۰ گرم است [۱۰] (شکل ۱-۲).

۱-۳-۲-۲ پراکنش جغرافیایی بومادران
این گیاه بومی اروپا و آسیا است و تا ارتفاع ۲۷۰۰ متری از سطح دریا قادر به رشد کردن میباشد. گیاهی است روز بلند که مناسبترین دما برای رشد و گلدهی آن ۲۶-۱۸ درجه سانتیگراد است. بنابراین در مناطق گرم و آفتابی بهتر رشد میکند. اسیدیته مناسب برای رشد بومادران ۷/۶-۶ میباشد. در سرتاسر مزارع، پرچینها، جادهها و زمینهای بایر و مراتع پراکنده است [۱۲].

۱-۳-۲-۳ خواص ضد میکروبی بومادران
خواص ضد میکروبی بومادران به دلیل وجود ترکیبات آلکالوئیدی، فلاونوئیدی، استرول، تانن، ساپونین، روتئن و غیره میباشد [۱۳]. Ivanchea و همکاران (۲۰۰۲)، مطالعهای را روی ۷ گونه از Achillea (A. millefolium, A. clavenae, A. fraasii, A. lingulata, A. setacea, A. clasiana, A. abrotanoides) انجام دادند و ترکیبهای عمدهای مانند گلیکوزید لوتئین، کمفرول، کوئرستین، c-گلیکوزیل فلاونهای آپیژنین، ۶- hydroxyflavonol 3,6,4- trimethyl ethers و ۶- hydroxyflavones و لوتئین را شناسایی کردند.

۱-۳-۲-۴ خواص درمانی بومادران
بومادران، در گذشته نه تنها برای بند آوردن خون و درمان خونریزی های زخم به کار برده میشد، بلکه در برخی از کشورها از گیاه پخته شده آن برای رفع کبودی ناشی از ضربه در اطراف چشم استفاده میشد. گل بومادران برای درمان گاستریتهای حاد و مزمن، رفع نفخ و ترش کردن، کاهش فشار خون و مداوای نارسایی های کیسه صفرا مفید است. این گیاه به علت اثر مدری که دارد در افزایش ادرار و دفع سنگ کلیه مؤثر است. بومادران به عنوان آرام بخش دردهای معدی و ضد خونریزی در مصارف داخلی و به عنوان شستشو دهنده و ضد عفونی کننده در مصارف خارجی، مصرف سنتی دارد [۱۴].

۱-۳-۳ گیاه گلپر

شکل ۱-۳: مشخصات سیستماتیکی گیاه گلپر (Heracleum persicum)

۱-۳-۳-۱ سیستماتیک گلپر
گلپر، گیاهی چند ساله دارای ریشه مخروطی، ساقهای مستقیم و استوانهای شکل، گلها به رنگ سفید، گلآذین چتری و دارای براکتههای رشتهای و کشیده، میوه آن فندقه و پهن میباشد [۱۵] (شکل ۱-۳).

۱-۳-۳-۲ پراکنش جغرافیایی گلپر
در نقاط مختلف جهان خصوصا مناطق مرطوب و باغها میروید. در ایران در نواحی نمناک و کوهستانی و مناطق پیرامونی همچون نواحی شمالی البرز، جواهرده رامسر، شمیرانات، توچال، غرب ایران و کوههای بختیاری رشد میکند [۱۲].

۱-۳-۳-۳ خواص ضد میکروبی گلپر
ریشه گلپر محتوی کومارینهای مختلف است [۱۵]. مطالعات انجام شده محققین مختلف بر عصاره گیاه گلپر، اثرات مهارکنندگی آن را بر تعدادی از باکتریهای گرم منفی و مثبت و قارچهای بیماریزا مانند Candida albicans و Candida utilis به اثبات رسیده است [۱۹-۱۶].

۱-۳-۳-۴ خواص درمانی گلپر
گرد میوه آن را به اغذیه جهت معطر ساختن آنها، وارد مینمایند. به علاوه آن را به علت اسانسی که دارد، جهت رفع نفخ و ناراحتیهای سوء هاضمه ناشی از نفخ به کار میبرند. باید توجه داشت به مقادیر زیاد مصرف نگردد زیرا به طوری که بررسی گردیده ایجاد طپش میکند [۱۰].

۱-۳-۴ گیاه کلپوره

شکل ۱-۴: مشخصات سیستماتیکی گیاه کلپوره (Teucrium polium)

۱-۳-۴-۱ سیتماتیک کلپوره
کلپوره یا مریم نخودی گیاهی است پایا با قسمتهای چوبی شده در پائین و بسیار منشعب به ارتفاع تا ۴۰ سانتیمتر و دارای سرشاخههای گلداری است که تمام قسمتهای آن پوشیده از کرکهای بلند و سفید است و بدین جهت نقرهای رنگ به نظر میرسد. برگهای آن دارای کنارههای دندانهدار و برگشته به طرف داخل برگ و مجموعه گلهای تخم مرغی کوچک و نقرهای آن به وضوح دیده میشود [۱۴] (شکل ۱-۴).

۱-۳-۴-۲ پراکندگی جغرافیایی کلپوره
گیاه کلپوره با بیش از ۳۴۰ گونه در سراسر جهان انتشار وسیعی دارد [۲۰]. به طور معمول در نواحی بایر، سواحل سنگلاخی و ماسهزارهای نواحی مختلف اروپا، منطقه مدیترانه، شمال آفریقا و جنوب غربی آسیا از جمله ایران میروید. در نواحی کوهستانی البرز تا ارتفاعات ۱۵۰۰ متری نیز دیده میشود [۲۳-۲۱].

۱-۳-۴-۳ خواص ضد میکروبی کلپوره
در بررسیهای انجام شده روی گیاه کلپوره، مشخص شده که این گیاه حاوی مقادیری تانن، ترپنوئیدها، ساپونین، استرول، فلاونوئیدها، گلیکوزید، آلفا و بتا پینن و لوکوآنتوسیانین است [۲۲، ۲۴].
محققان روی اثر ضد میکروبی گیاه کلپوره مطالعاتی انجام داده و آزمایشهایی به منظور بررسی اثر ضد میکروبی اسانس و عصاره گیاه کلپوره روی چند میکروارگانیسم انجام شد و به ماهیت ضد میکروبی آن پی بردند. در مطالعه Darabpour و همکاران (۲۰۰۵)، اثر ضد میکروبی عصارههای آلی (اتانولی و متانولی) گیاه T.polium روی تعدادی از عوامل بیماریزا بررسی و مشخص شد که عصاره اتانولی روی باکتری باسیلوس آنتراسیس، دارای بیشترین اثر مهارکنندگی و روی اشریشیا کلی و پروتئوس میرابیلیس دارای اثر بازدارندگی رشد نمیباشد در حالی که عصاره متانولی این گیاه روی Bordetella bronchiseptica بیشترین اثر مهارکنندگی و پروتئوس میرابیلیس و باکتریوم پیوژنز مقاومترین گونههای باکتریایی در مقابل این عصاره میباشند [۲۴].

۱-۳-۴-۴ خواص درمانی کلپوره
مصرف دارویی کلپوره به زمان بقراط و جالینوس بر میگردد و بخش دارویی آن که برگ و سرشاخههای آن میباشد، اثر مقوی و ضد تشنج داشته و مصرف آن را برای رفع بیماریهای دستگاه تناسلی-ادراری و تاخیر یا عدم قاعدگی مفید میدانند [۱۰].
از این گیاه در طب سنتی جهت اثرات ضد دیابتی، ضد التهابی، ضد اولسری، آنتی اسپاسمودیک و رفع گرفتگی قلب استفاده میشود. تحقیقات علمی نشان دادهاند که
این گیاه، دارای اثرات ضد دیابت [۲۷-۲۵]، پایین آورنده کلسترول و تری گلیسرید سرم [۲۸]، کاهش دهنده فشار خون [۲۹]، ضد اشتها [۳۰]، ضد التهاب [۳۱]، آنتی اکسیدان [۳۲، ۳۳]، ضد تب و ضد میکروب [۳۴]، ضد درد [۳۷-۳۵]، ضد اسپاسم [۳۸، ۳۹] و آنتی اولسری [۳۹] میباشد.

۱-۳-۵ گیاه مریم گلی

شکل ۱-۵: مشخصات سیستماتیکی گیاه مریم گلی (Salvia officinalis)

۱-۳-۵-۱ سیستماتیک مریم گلی
گیاه مریم گلی دارای نامهای مریمی، مریمیه و شلبیه بوده و Garden sage نیز خوانده میشود که به معنای رها بخش یا شفا دهنده است [۷].
گیاهی چند ساله، بوتهای و به ارتفاع ۶۰-۲۰ سانتیمتر که قسمت پایینی آن چوبی و قسمت بالایی ساقه، چهار گوش و پوشیده از کرکهای قابل لمس است. ریشه این گیاه ضخیم و انشعابات فراوانی دارد. برگها بلند و نیزهای و سطح فوقانی و تحتانی برگها پوشیده از کرکهای ظریف است. گلها به رنگ بنفش و به صورت مجتمع میباشند. میوه این گیاه کپسول و به رنگ قهوهای روشن یا تیره است [۴۰] (شکل ۱-۵).

۱-۳-۵-۲ پراکنش جغرافیایی مریم گلی
مریم گلی بومی نواحی شمالی مدیترانه است و در زمینهای سنگی میروید [۴۰]. این گیاه دارای حدود ۷۰۰ گونه در جهان میباشد [۴۱]. پراکندگی نسبتاً وسیعی در فلور کشورمان دارد به طوری که تاکنون حدود ۵۸ گونه در ایران شناسایی و گزارش شده است که از میان این تعداد، بالغ بر ۱۷ گونه آنها اندمیک میباشند [۴۲].

۱-۳-۵-۳ خواص ضد میکروبی مریم گلی
مریم گلی دارای فلاونوئیدهای آپی ژنین، اسکوتلارئن ۶، ۷-دی متیل اتر، اسکوتلارئین ۶ و ۷، ۴- تری متیل اتر، لوتئولین ۳-متیل اتر، تترا متیل اترهایی هیدرو گزایلوتئولین و تانن میباشد [۴۳]. گیاهان تیره نعناع و به خصوص مریم گلی به سبب وجود ترکیبات ترپنوئیدی گوناگون، اسانس و ترکیبات فنلی و فلاونوئید، از لحاظ اثرات ضد میکروبی بسیار مورد توجه میباشد برای مثال غربالگری عصاره گیاه Salvia

92

دیدگاهتان را بنویسید