گوناگون آن و نیز در پاسخگویی به شبهات شیعیان و در احتجاج با مخالفان این است که به قصص قرآن در مسائل کلامی “امامت” استناد بسیاری داشته‏ا‏ند. نمونه‏های متعددی از روایات رسول خدا(ص) در آثار روایی امامیه و اهل سنت و نیز روایات بسیاری از اهل بیت(ع) در آثار روایی و تفسیری امامیه شاهد این مدعاست حتی برخی از اصحاب معصومان(ع) در مناظرات و احتجاجات خویش با مخالفان از این شیوه بهره جسته‏ا‏ند. در آثار کلامی متقدم و متأخر امامیه نیز این شیوه از جایگاه ویژه‏ا‏ی برخوردار است.
از سوی دیگر دانشمندان اهل سنت در تفاسیر و کتب علوم قرآنی و تک نگاری‏های خویش در باب قصص قرآن، تنها به ابعاد زیبایی شناسی قصص قرآن و ابعاد هنری و اعجاز بیانی آن پرداخته‏ا‏ند و غالباً به ارتباط آن با مباحث امامت اشاره‏ا‏ی نکرده‏ا‏ند. ایشان در مباحث پیرامون “اهداف، اغراض و رسالت قصص قرآن” نیز مباحثی از قبیل تسلی دادن به رسول خدا(ص) و مؤمنان، عبرت از امت‏های پیشین، تثبیت روح ایمان در مسلمانان و مطالبی این چنین بیان کرده‏ا‏ند و غالباً اشاره‏ا‏ی به ابعاد استنباطی مباحث امامت از قصص قرآن نداشته‏ا‏ند، این امر عجیبی نیست چراکه در خصوص امامت تفاوتی اساسی در مبانی کلامی با امامیه دارند اما تعجب اینجاست که برخی آثار علوم قرآنی و تک نگاری‏های امامیه در باب قصص قرآن، نیز کمتر اشاره‏ا‏ی به “مباحث امامت” دیده مى‏شود و غالباً متأثر از همان دیدگاه‏های علوم قرآنی دانشمندان اهل سنت هستند. از سوی دیگر آثاری با موضوع “امامت در قرآن” که در دوران معاصر نگاشته شده غالباً به آیات معروفی چون آیه ولایت، آیه إطاعت از اولی الأمر، آیه تطهیر، آیه إکمال، و آیاتی از این قبیل إشاره کرده‏ا‏ند و به بهره‏های کلامی از قصص قرآن در مسائل امامت کمتر توجه کرده‏ا‏ند. لذا امامت پژوهی در قصص قرآن و به تعبیر دیگر تبیین جایگاه قصص قرآن در استنباط کلامی در موضوع امامت یکی از خلاهای اساسی در حوزه مطالعات میان رشته‏ای رشته‏های علوم قرآنی، تفسیر قرآن و علم کلام است. البته قرار نیست که در این رساله در هر موضوعی همه استدلالها را ذکر کنیم به عنوان مثال در بحث عصمت، ادله قرآنی، روایی، عقلی و موارد دیگر را مطرح کنیم یا در مسأله طول عمر ادله عقلی، علمی، قرآنی و روایی را مورد بررسی قرار دهیم زیرا این خروج از موضوع محسوب مى‏شود. رسالت اصلی این رساله مشخص کردن بخشی از ظرفیت‏ها‌‏ی قصص قرآن در زمینه استدلالهای قرآنی مربوط به مسائل اساسی امامت و مهدویت است تا اگر از امامت سخن مى‏گوییم از این ظرفیت عالی غافل نمانیم.
۲- ضرورت تحقیق و هدف
توجه به نکات زیر بر لزوم و ضرورت پژوهش در این موضوع مى‏افزاید.
أ- توجه به حجم قابل توجه قصص قرآن و ضرورت نگاه نو به قصص قرآن در استنباط مباحث امامت و مهدویت
ب- با استناد به قصص قرآن کریم در تبیین مباحث امامت و مهدویت و پاسخگویی به مهمترین شبهاتی که از دیرباز تاکنون وجود داشته است، مى‏توان پاسخ داد به ویژه در مقام احتجاج با اهل سنت و با آنان که روایات امامیه را نمى‏پذیرند.
ج- إرائه یکی از شیوه‏های اهل بیت(ع) در تبلیغ و احتجاج با مخالفان
د- تاکنون پژوهش مستقل و قابل توجهی در این جنبه از ابعاد قصص قرآن سامان نیافته است.
ه- بهره گیری کلامی از قصص قرآن در تبیین مباحث امامت و مهدویت مى‏تواند در کنار اغراض دیگر قصه گویی در قرآن، به عنوان یکی دیگر از اهداف و مقاصد اساسی قصص قرآن کریم بشمار آید.
و- در تفاسیر اهل‏سنت ذیل آیات قصص قرآن، به خوبی مشخص است که به مسائل حاشیه‏ا‏ی چون ذکر جزئیات این قصص پرداخته شده است؛ این مطالب افزون بر اینکه به لحاظ هدایتی کارآمد نیست به لحاظ اعتبار نیز جای تأمل است چراکه وجود روایات ضعیف و نیز إسرائیلیات در میان آنها دیده مى‏شود. اما در تفاسیر و کتب کلامی شیعه، به ابعاد امامت پژوهی در ذیل آیات قصص قرآن پرداخته شده است. این امر بیانگر جایگاه ویژه قصص قرآن در استنادات و استنباطات کلامی است البته نکات استنباط شده از قصص قرآن در تفاسیر و آثار کلامی شیعه پراکنده بوده و به صورت نظام مند، منسجم و منظم در یک مجموعه مستقل تبیین و إرائه نشده است.
۳- پرسش‌های اساسی تحقیق
این رساله در پی یافتن پاسخ به سه پرسش اصلی ذیل است؟
أ. استنباط کلامی از قصص قرآن کریم بر چه مبانی استوار است؟
ب. تا چه اندازه مى‏توان از قصص قرآن، در حوزه مباحث امامت بهره گرفت؟
ج. مهمترین مباحث کلامی امامت در استنباط از قصص قرآن چیست؟
د. مهمترین مباحث کلامی مهدویت در قصص قرآن چیست؟
۴- فرضیه‌ها یا پاسخ‌های احتمالی تحقیق
أ. استنباط کلامی از قصص قرآن کریم بر دو دسته از مبانی و پیش فرضهای عمومی در استنباط از قرآن چون صیانت قرآن از تحریف، نص و قرائت واحد قرآن، قابل فهم بودن قرآن و جواز تفسیر آن، ساختار چند معنایی قرآن، انسجام و پیوستگی آیات قرآن و جاودانگی قرآن، و مبانی و پیش فرضهای تخصصی در استنباط کلامی از قصص قرآن از قبیل حقانیت قصص قرآن یا نمادین و تمثیلی نبودن آن، هدفمند بودن قصص قرآن، لزوم ارتباط بین نبوت و امامت، تجلی سنت‌های الهی در قصص قرآن و جریان و ایستایی قصص قرآن تا روز قیامت استوار است.
ب. بررسی علمی میراث علمی فریقین نشان می‌دهد که استنباط کلامی از قصص قرآن در روایات پیامبر و ائمه اطهار(ع)، استنباط کلامی از قصص قرآن توسط اصحاب ائمه(ع) و تأیید ایشان، بکارگیری این شیوه توسط دانشمندان امامیه و اهل سنت، بیان غیر مستقیم و مستقیم مباحث امامت در آیات قصص و غیر قصص، جدایی ناپذیری قصص قرآن و سنتهای الهی، ایستایی و تغییرناپذیری اصول اعتقادی ادیان الهی به خوبی بیانگر میزان قابل توجه استفاده از این شیوه در مباحث امامت و کارآمدی استدلال به قصص قرآن در موضوع امامت و جایگاه این شیوه از استدلال کلامی در نزد اهل بیت(ع) و دانشمندان امامی و اهل سنت است.
ج- مهمترین مباحث امامت که در قصص قرآن مطرح شده عبارتند از: ضرورت وجود خلیفه و امام در زمین تا روز قیامت، شروط امامت(اعم از اختصاص تعیین امام به خداوند، وجوب نص بر امام، علم و شجاعت از شروط خلافت و امامت، عصمت، صدور معجزه، محدَّث بودن)، وجود صفات خداوند در امام، برتری انبیاء و حجج الهی بر ملائکه، تقدم وجود خلیفه بر دیگران، هدایت به امر از شؤون امامت، سبب موهبت امامت، امکان تصدی مقام امامت در کودکی، رجعت اهل بیت(ع)، توسل، تبرک جستن به اولیاء و آثار ایشان، زیارت معصومان(ع) و شفاعت
د. پنهانی بودن ولادت امام عصر(ع)، تصدی مقام امامت در کودکی، غیبت، طول عمر، بقاء بر شباب، صدور معجزه، حکومت عدل جهانی و آداب انتظار از مهمترین مباحث کلامی مهدویت در قصص قرآن کریم بشمار مى‏رود.
۵- پیشینه تحقیق
با نگاهى گذرا به فهارس و کتابشناسی‏ها صدها عنوان کتاب دیده مى‏شود که موضوع آنها درباره قصه‏هاى پیامبران است و یا فصل‏ها و باب‏هایى را به این موضوع اختصاص داده‏اند. هر یک از این آثار دارای رویکردی خاص به قصص قرآن است که در ذیل به نمونه‏هایی از این کتاب‏ها‌‏ اشاره مى‏کنیم:
“کتاب النبوه” نوشته شیخ صدوق(د ۳۸۱ق) که به متأخران نرسیده است لکن این کتاب یکی از منابع اساسی قطب راوندی در کتاب “قصص الأنبیاء” است که این کتاب اکنون موجود مى‏باشد و به چاپ شده است. گفتنی است که “کتاب النبوه” شیخ صدوق نیز با توجه به برخی از منابع متقدم روایی و تفسیری بازسازی و به چاپ رسیده است.
“قصص الأنبیاء” نوشته قطب راوندی(د ۵۷۳ق) که در ۲۰ باب تنظیم شده است: باب اول آن قصه حضرت آدم(ع) و باب ۱۹ و ۲۰ آن نیز اختصاص به پیامبر اکرم(ص) دارد. دو کتاب مذکور تلاشی روایی در زمینه قصص قرآن است.
“قصص الانبیاء” نوشته ابو اسحاق ابراهیم بن منصور نیشابورى‏ از علماء قرن پنجم هجری قمری است در متن کتاب، همه داستان پیامبران با یادکردن آیه‏هاى مربوط به ایشان، و نقل قول برخی محدثان و مفسران همراه است و داراى ۱۱۶ قصه است.
“قصص الانبیاء” از شیخ عبد اللطیف(زنده در ۹۱۷ق) فرزند شیخ شمس الدین على واعظ بیرجندى است که مؤلف آیات داستانهاى پیامبران را گردآورى نموده سپس با بهره از روایات و اخبار ائمه معصومان(ع) به تفسیر و شرح مى‏پردازد. نسخه‏هاى متعددى از این تفسیر موجود است کهن‏ترین آنها به تاریخ ۹۴۷ هجری قمری در کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى به شماره ۶۸۳۳ موجود است.
“زبده البیان فى تفسیر آیات قصص القرآن” نوشته شیخ محمد(د ۱۰۹۰ق) فرزند شیخ محمود طبسى، محقق حکیم از عالمان عصر صفوى است. تفسیر مورد بحث شامل آیات قصص انبیاء در قرآن است. مفسر آیاتى که مختص انبیاء سلف مى‏باشد از قرآن مجید استخراج نموده و به تفسیر و شرح و بیان آنها پرداخته است. شیخ محمد طبسى کتاب فوق را با نگارش تکمله‏اى در شرح و بیان احوال حضرت رسول(ص) تکمیل نموده و نام آن را تکمله زبده البیان گذاشته است و احوال ائمه معصومان(ع) را نیز بدان افزوده است.
“قصص الأنبیاء و المرسلین(ع)‏” نوشته سید نعمت الله جزائرى(د ۱۱۱۲ق)، از شاگردان علامه مجلسى است. روش وی روش روایى است، البته در بسیارى موارد تنها نام کتاب مأخذ را ذکر کرده یا راوى آخر سلسله سند را آورده و بقیه اسناد روایات معمولا ذکر نشده‏اند. سید در هر باب آیات قرآن را همراه با روایات پیرامون آن مفصلا آورده است.
“التصویر الفنی فی القرآن”‏ نوشته سید قطب‏ که به مباحث اعجاز هنرى‏ قرآن پرداخته است. ‏یکی از مباحث اساسی این کتاب “القصه فی القرآن” است که مشتمل بر مباحثی از جمله “أغراض القصه”، “آثار خضوع القصه للغرض الدینی”، “الدین و الفن فی القصه”، “الخصائص الفنیه للقصه”، “التصویر فی القصه” و “رسم الشخصیات فی القصه” است که به مباحث زیبایی شناسی اعجاز هنرى‏ قصص قرآن پرداخته است.
“الفن القصصی فی القرآن‏” نوشته محمد احمد خلف الله و خلیل عبد الکریم‏ که به مباحث اعجاز هنرى‏ قصص قرآن پرداخته‏ا‏ند این کتاب در سال ۱۹۹۹ میلادی در لندن توسط ناشر سینا- الانتشار العربى به طبع رسیده است.
“الإعجاز القصصی فی القرآن‏” نوشته سعید عطیه على مطاوع‏ که به مباحث اعجاز هنرى‏ قصص قرآن پرداخته است این کتاب در قاهره توسط انتشارات دارالآفاق العربیه در سال ۲۰۰۶ چاپ شده است.
“باستان‏شناسى و جغرافیاى تاریخى قصص قرآن”‏ نوشته عبد الکریم بی‌آزار شیرازى‏ که در موضوع جغرافیاى قصص قرآن‏ که در سال۱۳۸۰ در تهران توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏ به طبع رسیده است.
“دراسات تاریخیه من القرآن الکریم” نوشته دکتر محمّد بیّومى مهران استاد دانشگاه اسکندریه که رویدادهاى تاریخى قرآن را از دیدى جغرافیایى بخش‏بندى کرده و رویدادهاى هر منطقه جغرافیایى را در جلدى جدا آورده است. این کتاب توسط سید محمد راستگو به فارسی ترجمه و با عنوان “بررسى تاریخى قصص قرآن‏” در

دسته‌ها: No category

دیدگاهتان را بنویسید