پایان نامه ها

مقاله رایگان با موضوع جبران خسارت، کامن لا، مطالبه خسارت

نحوي جبران شود که گويي از اصل زيان وارد نيامده است. اين روش جبران خسارت کامل ترين روش و در عين حال از اهداف عمده مسووليت مدني و همچنيين مسووليت قراردادي محسوب مي شود. بعضي از مولفان حقوقي متذکر شده اند که جبران عيني اساساً در مسووليت قراردادي مطرح مي شود لکن نبايد از نظر دور داشت که روش مزبور در مسووليت مدني خارج از قرارداد نيز جايگاهي رفيع دارد و نويسندگان حقوقي براي آن مصاديق و مثال هاي متعددي ذکر مي کنند نظير تخريب بنايي که برخلاف مقررات ساخته شده ابطال سند مجعول، انتشار راي صادر شده در مورد محکوميت مفتري، و اعاده شيء مغضوب. نوادري از حقوقدانان جبران عيني را به عنوان يک روش جبران خسارت در مسووليت مدني
به رسميت نمي شناسند و معتقدند که جبران خسارت جز از طريق پرداخت مبلغي پول به عنوان معادل آنچه از دست رفته ممکن ؛ لکن اکثريت با اين فکر مخالفن و جبران عيني را به عنوان روشي مهم و در پاره اي موارد، کامل ترين روش براي جبران خسارت مي پذيرند.
3-3- محاسن و معايب جبران عيني
جبران عيني به عنوان روشي براي جبران خسارت واجد محاسن و معايبي است که شايسته به نحو اختصار مورد اشاره قرار گيرند.
4-3- محاسن و مزايا
عمده ترين مزايا و محاسني که براي اين طريق جبران خسارت مي توان شمرد به قرار زير است.
1-4-3- شيوه جبران زيانديده را در همان وضعيت قبل از وقوع فعل زيانبار يا تزديک ترين وضعيت به آن قرار مي دهد. از اين رو، اين طريق جبران، براي خواهان مطلوبيت بيشتري دارد، در حالي که جبران خسارت از طريق پرداخت پول، مطلوبيت ثانوي دارد.
2-4-3-اگر زيانديده حق مطالبه جبران عيني و استرداد عين مال را نداشته باشد و فقط بتواند معادل آن را دريافت کند، در واقع مجبور به فروش مال خويش به شخص متجاوز مي شود. به علاوه ممکن است اصل مال براي خواهان ارزشي بيشتر از قيمت وا قعي آن داشته باشد در اين صورت اگر وي قادر به استرداد عين نباشد و حقش به خسارت پولي تعلق گيرد ممکن است چيزي بيش از يک خسارت صوري را به دست نياورد.
3-4-3- چنانچه زيانديده مستحق جبران عيني نباشد ممکن است با ورشکستگي و اعسار عامل زيان روبه رو شود که در اين صورت ممکن است فقط به بخشي از طلب خود برسد.
4-4-3- اعاده وضع پيشين اصولاً مستلزم اثبات زيان نيست.
5-4-3- اين شيوه جبران خسارت حتي المقدور هم زيان هاي مادي را جبران مي کند و هم زيان هاي معنوي را و به علاوه مانع گسترش زيان مي شود.
6-4-3- در اعاده وضع پيشين يک عنصر قطعاً ايدئال وجود دارد. بدين معنا که نظام حقوقي با اعطاي حق مطالبه جبران عيني به زيانديده، نفع وي را در پايدار سازي وضعيت هاي معين مورد توجه قرار مي دهد.
5-3- معايب جبران عيني
در مقابل امتيازات مورد اشاره، معايبي نيز براي شيوه جبران عيني خسارت ذکر گرديده که به نحو اختصار از آن ها ياد مي شود.
1-5-3-اجراي احکام صادر شده براساس جبران عيني در مقايسه با احکامي که محکوم به آن مبلغ معيني پول است، با دشواري هاي بيش تري روبه رو است.
2-5-3- در مورد بسياري از زيان ها از جمله زيان هاي جسمي و بسياري زيان هاي وارد آمده به اموال جبران نيست.
3-5-3- جبران عيني فقط نسبت به آينده موثر است و زيان هايي را که در گذشته از وضعيت زيانبار ناشي شده اند جبران نمي کند. لذا صدور حکم براساس جبران عيني، مانع از اين نيست که زيانديده جبران خساراتي را که تا موقع اجراي حکم به او وارد شده بخواهد.
6-3- جبران عيني در حقوق ايران و فقه اماميه
1-6-3- حقوق ايران
در حقوق ايران جبران عيني در ماده 311 قانون مدني در مورد عضب و ماده 329 همان قانون در مورد اتلاف پيش بيني شده است. همچنين به اين شيوه جبران خسارت در خصوص تعهدات قرار دادي نيز در مواد 222، 237و 238قانون مدني تصريح گرديده و صراحتاً بر ساير طرق جبران خسارت ترجيح داده شده است. ماده 311قانون مدني مقرر مي دارد. غاصب بايد مال مغضوب را عيناً به صاحب آن رد نمايد بر اساس صريح اين ماده تا زماني که عين مغضوبه باقي است، نه غاصب مي تواند مال ديگري را به جاي آن به مالک بدهد و نه مالک مي تواند الزام غاصب را به پرداخت مثل يا قيمت از دادگاه بخواهد ؛ مگر اين که رد عين مستلزم تلف آن باشد. اين حکم که نمونه بارز جبران عيني به شمار مي آيد مورد اتفاق حقوقدانان و فقهاي مذاهب مختلف اسلامي است با وجود اين بايد توجه داشت که قاعده فوق، امري نيست و توافق بر خلاف آن ميسر است. درست است که قاعده مذکور در ماده 311 قانون مدني در باب غصب وارد شده که ظاهراً دراين نظام خاص حقوقي است. لکن جبران عيني داراي مبناي منطقي و طبيعي است و در حقوق ايران، بر ساير طرق جبران خسارت هم در مسووليت مدني خارج از قرار داد و هم در مسووليت قراردادي تقدم دارد. از اين رو ماده 329 قانون مدني در باب اتلاف گونه اي ديگر از جبران عيني را مطرح کرده است. به موجب اين ماده “اگر کسي خانه يا بناي کسي را خراب کند بايد آن را مثل صورت اول بنا نمايد و اگر ممکن نباشد بايد از عهده قيمت برآيد ” ماده 3قانون مسئوليت مدني نيز با اعطاي اختيار به دادگاه در خصوص انتخاب روش جبران خسارت، جبران عيني را پذيرفته اگر چه براي آن تقدم قائل نشده و آن را به نظر قاضي واگذار کرده است. گاه ممکن است که جبران عيني به شکل امحاي منبع زيان مطرح شود. مثالي که معمولاً در اين مورد ذکر مي شود اين است که شخص در ملک خود ديواري احداث مي کند که مانع از رسيدن نور يا هوا به همسايه مي شود. در اينصورت، مسووليت شخص، غير قراردادي است و طريق جبران خسارت ني
ز در اغلب سيستم هاي حقوقي برداشتن ديوار است. همچنين درج عذر خواهي و تکذيب حکم محکوميت (در مورد مفتري ) از انواع جبران عيني محسوب مي گردد که در ماده 10 قانون مسئوليت مدني پيش بيني شده و با ساير طرق جبران خسارت قابل جمع است.
2-6-3- فقه اماميه
بطور کلي در فقه اسلامي اعم از اماميه و عامه، بحث مستقل و شفافي در خصوص انواع روش هاي جبران خسارت وجود ندارد؛ به يژه با ملحوظ داشتن اين نکته که پاره اي از ضررها نظير ضرر معنوي يا عدم النفع نيز جايگاه روشني در فقه اسلامي ندارند.به تعبير بعضي از مولفان در حقوق اسلامي، معناي محدودي از ضرر پذيرفته شده است. با وجواين مصاديق برجسته اي از جبران عيني و همچنين بدلي در مسئوليت قهري و قراردادي در مباحث فقهي مطرح شده است. در اين قسمت، ابتدا به موارد مربوط به جبران عيني اشاره مي کنيم و مصاديق جبران بدلي را به لحاظ رعايت ترتيب منطقي ارائه مطالب در مبحث آتي مطرح خواهيم کرد.76در فقه جبران عيني در برخي از موارد مطرح شده است. از جمله اين که در باب غصب مادام که عين مغصوبه باقي است برغاصب واجب است که عين آن را به مالک رد کند ولو اين که معيوب و ناقص شده يا رد آن توام با مشقت باشد اين حکم موارد توافق کليه مذاهب است. همچنين چنانچه غاصب در زمين مغضوب زراعت کرده يا درخت کاشته يا احداث بنا کرده باشد مکلف به قلع و ازاله زراعت اشجار و بنا است و علاوه بر اين به تسويه و تسطيح زمين و پرکردن گودال ها نيز مکلف است. که اين چيزي جيز جبران عيني نيست.همچنين در جاي ديگر در باب غصب فقها اشاره کرده اند که اگر غاصب در زمين مغضوب چاهي حفر کند ملزم است آن را پر کند که اين مورد نيز از مصاديق بارز اعاده وضع سابق و همان جبران عيني است. شيخ طوسي (ره) گفته است که اگر فردي زميني راغصب کند و بخشي از خاک آن را به جاي ديگري منتقل سازد مالک حق دارد. : اولاً استرداد عين خاک را بخواهد و ثانياً غاصب را مکلف کند که آن را مثل اول روي زمين مغصوب بگستراند اين مثال نيز مصداق بارزي از جبران عيني است. با دقت در مثال ها و مصاديق مورد اشاره ملاحظه مي شود که در فقه از دير باز جبران عيني و اعاده وضعيت سابق زيانديده مورد توجه بوده است. مضاف براين از مصاديق فوق مي توان استنباط کرد که در فقه اسلامي، جبران عيني در موردي که امکان طرح دارد و مقدور باشد، مقدم بر جبران بدلي است.
7-3- نحوه برخورد نظام هاي مختلف حقوقي با روش جبران خسارت عيني
خسارت در حقوق ساير کشور ها و همچنين رويه قضايي بين المللي نيز کم و بيش به رسميت شناخته شده است.
منتهي جايگاه آن در همه نظام هاي حقوقي يکسان نيست را بطور کلي مي توان در يکي از فروع زير دسته بندي کرد.77
8-3- نظام هايي که جبران عيني در آن ها استثنا است
در برخي از نظام هاي حقوقي، اثر اصلي مسووليت مدني، تعهد عامل زيان به جبران نقدي خسارات وارد شده است اعاده وضع پيشين عمدتاً ممکن است از طريق روش هاي خاص جبران خسارت که از مسووليت مدني ناشي نشده اند به دست آيد. اين روش هاي جبراني فوق العاده در عمل، اندک هستند.
حقوق انگليس و امريکا به اين دسته تعلق دارند . در کامن لا اثر نوعي مسووليت مدني تعهد به پرداخت خسارت است و مطالبه خسارت مقتضاي مسووليت مدني تلقي مي شود. . طريق جبران عيني يا رد عين مال و قرار هاي منع عمدتاً منبعث از سيستم انصاف است و پيش از اين فقط در دادگاه هاي انصاف مورد حکم قرار مي گرفت ؛ اما امروزه در دادگاه هاي کامن لا نيز پذيرفته شده است در حقوق انگليس در مسووليت قراردادي نيز اجبار به انجام عين تعهد يک جبران استثنايي است و تحت شرايط خاص مورد حکم قرار مي گيرد.
9-3- نظام هايي که در آن ها جبران عيني در اختيار قضات است
در اين گروه، که نظام حقوقي فرانسه نماينده آن است اين قاعده وجوددارد که زيانديده بايد با معادل پولي جبران شود. در اين نظام ها باز پرداخت غرامت، طرق اصلي جبران خسارت در مسووليت مدني است. زيان وارد آمده به اشخاص يا اموال به عنوان يک قاعده کلي با پول جبران مي شود. اما قاضي مي تواند در صورتي که صلاح بداند به جاي حکم به پرداخت غرامت يا علاوه برآن هر اندازه از جبران عيني را که مصلحت مي بيند مورد حکم قرار دهد. در اين خصوص ويژگي حقوق فرانسه و سيستم هاي مرتبط، مفهوم بسيار وسيع اعاده وضع پيشين است. اين مفهوم همه اقدامات معمول در راستاي رفع وضعيت زيانبار و جلوگيري از زيان بيشتر را شامل مي شود. اين اقدامات انواع جبران عيني است که مستقيماً از تعهد عامل زيان به تدارک ضرر وارد شده ناشي مي شود. در مورد انتخاب انواع جبران عيني رويه دادگاه هاي فرانسه در چارچوب اختيارات قاضي بسيار انعطاف پذير به نظر ميرسد حقوق پاره اي از کشور هاي غربي نظير مصرو لبنان نيز در اين دسته قرار مي گيرد. ماده 171 قانون مدني مصر صريحاً مقرر مي دارد. يجوز للقاضي تبعاً للظروف، و بناء علي طلب المضرورأن يأمر باعادهالحاله الي ماکانت عليه”قاضي مجاز است با در نظر گرفتن اوضاع و احوال و بنا به درخواست متضرر، حکم به اعاده وضعيت سابق دهد.همچنين ماده 136 قانون موجبات و عقود لبنان مقرر مي دارد. “التعويض يکون في الاصل من النقود و يخصص کبدل عطل و ضرر، غيرانه يحق للقاضي ان يلبسه شکلاً يکون اکثر موافقه لمصلحه المتضررفيجعله عيناً. و يمکن ان يکون علي الخصوص بطرفه النشر في جرائد” جبران در اصل نقدي است که به عنوان بدل از کارافتادگي و ضرر تخصيص مي يابد، جز اين که قاضي حق دارد جبران آن را به شکلي قراردهد که بيشترين تناسب را با مصلحت متضرر داشته باش
د. يعني جبران عيني در نظر بگيرد. همچنين امکان دارد که جبران به طريق نشر حکم محکوميت در جرائد باشد.
10-3- نظام هايي که جبران عيني را برساير طرق جبران خسارت ترجيح مي دهند
گروه سوم نظام هايي هستند که جبران عيني را وسيله اصلي ترميم خسارت مي دانند و پرداخت پول و غرامت را نسبت به آن فرعي تلقي مي کنند. حتي اگر عامل زيان پرداخت خسارت را پيشنهاد کند باز هم زيانديده مي تواند جبران عيني خسارت را بخواهد البته عامل زيان نيز مي تواند علي رغم ميل زيانديده، روش جبران عيني را برگزيند؛ منتهي اين تقدم از قواعد آمره محسوب نمي شود و طرفين مي توانند برخلاف آن تراضي کنند. در اين نظام ها نيز ضرورت، استثناهايي را بر رجحان جبران عيني وارد کرده است. در مواردي که جبران عيني غير ممکن يا غير عادلانه است زيانديده مي تواند خسارت بخواهد. عامل زيان نيز مي تواند اقدام به پرداخت خسارت از طريق دادن پول

دیدگاهتان را بنویسید